सर्व श्रेणी

शहरी पाणी उपलब्धीकरण आणि ड्रेनेज प्रणाली ऑप्टिमाइज करणे

2025-05-01 16:00:00
शहरी पाणी उपलब्धीकरण आणि ड्रेनेज प्रणाली ऑप्टिमाइज करणे

जुन्या शहरी पाणी पुरवठा संरचनेचे मोडनीकरण

संरचना पुनरावृत्तीची आवश्यकता

शहरांच्या पाणी पुरवठ्यासाठी पायाभूत सुविधांमध्ये अतिरिक्त क्षमता असणे खूप महत्त्वाचे आहे. जेव्हा लोकांपर्यंत पाणी पोहोचवण्याची अनेक मार्गे असतात, तेव्हा एखादी समस्या आली तरी सर्व काही सुरळीत चालू राहते. एकच पाईप फुटला किंवा दुरुस्तीची आवश्यकता भासली तरी संपूर्ण प्रणाली थांबत नाही. अमेरिकन सोसायटी ऑफ सिव्हिल इंजिनिअर्सने अलीकडील अहवालात शहरांमधील जुन्या पायाभूत सुविधा वयाने खालावल्या आहेत, हे नमूद केले आहे. त्यामुळे अतिरिक्त क्षमता विकसित करणे अधिकच महत्त्वाचे बनले आहे. त्यांच्या अहवालातील न्यूयॉर्कचा उल्लेख घ्या. पाणी पुरवठा प्रणालीत अतिरिक्त सुविधा राबवल्यापासून त्या शहराला त्याचे फायदे दिसू लागले आहेत. वादळे आणि इतर आपत्कालीन परिस्थितीत त्यांना अडचणी कमी आल्या आहेत. हे उदाहरण सिद्ध करते की पाईप आणि उपचार संयंत्रांद्वारे पर्यायी मार्गे तयार करणे हे शहरांना अखंडितता टिकवून ठेवण्यासाठी कार्यक्षम आहे.

टनेल प्रोजेक्ट्स: न्यू यॉर्क सिटीच्या $1.9B केन्सिको-इस्टव्ह्यू अपग्रेडमधून ओळखलेल्या शिक्षण

न्यूयॉर्क शहरामधील केन्सिको-ईस्टव्ह्यू प्रकल्प हा पाणी पुरवठा पायाभूत सुविधांमधील 1.9 अब्ज डॉलर्सचा आधुनिकीकरण प्रकल्प आहे, ज्यामुळे पाचही बोरोमधून पाणी पुरवठा अधिक सुलभ होणार आहे. दोन मैल लांबीचा हा नवीन ट्यूबवे पाणी पुरवठा सुरू ठेवण्यासाठी आपत्कालीन परिस्थितीत किंवा दुरुस्तीच्या वेळी दुय्यम क्षमता प्रदान करतो. अभियांत्रिकी दृष्टीकोनातून हा प्रकल्प वैशिष्ट्यपूर्ण तो ठरतो की, जास्तीत जास्त लोकसंख्या असलेल्या भागातून सुरंग काढण्याच्या तांत्रिक आव्हानांना तोंड देताना खर्च नियंत्रित ठेवण्याचे मार्ग शोधणे. भविष्यात, शहराची लोकसंख्या वाढत राहिल्यानुसार नागरिकांना स्वच्छ पाणी आणि कमी खंडित होणार्‍या पुरवठ्याचा अनुभव येणार आहे.

रखरखावाच्या आवश्यकता आणि सतत सेवा प्रदानाच्या बाबीला संतुलन

शहरातील पाणी पुरवठा प्रणाली सुरळीत चालवणे सोपे नाही, कारण सुधारणा करताना महत्त्वाच्या सेवा खंडित होऊ नयेत. उदाहरणार्थ, सॅन फ्रान्सिस्को हे शहर समस्या निर्माण होण्यापूर्वीच त्याचा पत्ता लावण्यासाठी अंदाजे विश्लेषणाचा वापर करण्यासारख्या स्मार्ट पद्धतींद्वारे समस्यांपासून एक पाऊल आधी राहण्यात यशस्वी झाले आहे. अशा पद्धतींमुळे अनपेक्षित खंडने खूप प्रमाणात कमी होतात, ज्यामुळे गोष्टी तुटण्यापूर्वीच दुरुस्त करण्याच्या दृष्टीकोनाचे महत्त्व सिद्ध होते. अलीकडील सेवा अहवालांनुसार, देखभालीच्या गरजांना आधीच पूर्ण करण्यावर लक्ष केंद्रित केलेल्या भागांमध्ये खूप कमी खंडने घडतात. हा प्रकार इतर स्थानिक संस्थांसाठी त्यांच्या प्रदेशात चांगले आणि अधिक विश्वासार्ह पाणी नेटवर्क तयार करण्यासाठी एक ठोस ध्येय देतो.

स्मार्ट तंत्रज्ञान योजित करणे पाण्याची आपूर्ती आणि ड्रेनिज

IoT सेंसर्स वास्तव-कालात प्रणाली निगराखीसाठी

शहरांच्या पाणी पुरवठा प्रणालीत आयओटी सेन्सर्स लावल्याने स्थानिक संस्थांच्या पाणी पुरवठ्याच्या व्यवस्थेत बदल होत आहे. हे लहान उपकरणे पाण्याचा प्रवाह, दाब आणि पाण्याच्या गुणवत्तेसारख्या गोष्टींचा मागोवा घेतात. ते लाइव्ह अपडेट्स पाठवतात ज्यामुळे व्यवस्थापकांना समस्या असलेल्या भागांबाबत हुशारीने निर्णय घेता येतात. उदाहरणार्थ, लंडन आणि सिंगापूर यांनी गेल्या काही वर्षांत त्यांच्या पाणी पायाभूत सुविधांवर व्यापक सेन्सर नेटवर्क राबवले आहेत. मुख्य फायदा म्हणजे समस्या ताबडतोब ओळखणे. जेव्हा कुठल्या तरी खालच्या पाईपमधून पाणी गळती सुरू होते, तेव्हा सिस्टीम ताबडतोब ती समस्या ओळखून काढते आणि क्रूला ते दुरुस्त करण्याची संधी मिळते आधी की पाणी वाया जाण्यापूर्वीच. नुकसानीच्या स्रोतांवर पैसे वाचविण्यापलीकडे, ह्या प्रकारचे मॉनिटरिंग दैनंदिन स्वच्छ पाण्यावर अवलंबून असलेल्या रहिवाशांसाठी सततची सेवा देण्यास मदत करते.

ऑटोमेटिक रफ शोध आणि दबाव प्रबंधन

पाण्याच्या शहरांना वाया जाणारे पाणी कमी करायचे असेल आणि वितरण नेटवर्क अधिक प्रभावीपणे कार्य करायचे असेल तर त्यांना ऑटोमेटेड लिक डिटेक्शन सिस्टमची खरोखर गरज आहे. ही सिस्टम मूळात अशी स्मार्ट सेन्सर्स वापरते जी लिकचे निराकरण करण्यासाठी आवश्यक वेळ कमी करण्यासाठी गळती ओळखण्यास सक्षम असतात. उदाहरणार्थ, लॉस एंजेलिसचा विचार करा, जिथे ही प्रणाली बसवल्यानंतर शहराला परिसरातील पाण्याचा दाब नियंत्रित करण्यात आणि एकूणच दक्षता वाढवण्यात मोठी सुधारणा जाणवली. आकडेवारीही याच प्रकारची कहाणी सांगते, कारण अनेक ठिकाणांहून देखरेखीच्या खर्चात सुमारे 30% बचत झाल्याचे आणि आधीपेक्षा खूप अधिक पाणी वाचवल्याचे नोंदवले गेले आहे. हे सर्व तंत्रज्ञानातील अद्ययावत स्पष्टपणे दर्शवतात की आधुनिक उपायांचे हमखास महत्त्व आहे, ज्यामुळे आपली पाणी पुरवठा प्रणाली सुरळीत चालू राहते आणि आमच्या मौल्यवान संसाधनांची बचत होते.

जल वितरणासाठी डेटा-आधारित दृष्टिकोन

डेटा आधारित पद्धतींचा अवलंब केल्याने शहरांना त्यांच्या पाणी पुरवठा नेटवर्कचे व्यवस्थापन करण्यात चांगले परिणाम मिळतात. योग्य विश्लेषण साधनांच्या मदतीने स्थानिक स्वयंशासित संस्था वापराच्या पाणी वापराच्या आकृतींमध्ये होणारे बदल अगोदरच ओळखू शकतात आणि आवश्यकतेनुसार ऑपरेशनमध्ये बदल करू शकतात. उदाहरणार्थ, आम्सटर्डममध्ये त्यांच्या पायाभूत सुविधांवर स्मार्ट सेन्सर्स आणि वास्तविक वेळेत देखरेख करण्याचा वापर केला जात आहे, ज्यामुळे शहरातील पाणी पुरवठ्याच्या व्यवस्थेत खूप सुधारणा झाली आहे. हे अंदाज घेणारे मॉडेल ऋतूंनुसार विशेषतः चांगले काम करतात. उन्हाळ्यात वापर जास्त असतो, तर हिवाळ्यात कमी दाब आवश्यकता असते. हे सर्व करण्याचे महत्त्व असे आहे की, या तंत्रज्ञानाच्या उपायांमुळे अपव्यय होणार्‍या संसाधनांवर नियंत्रण येते आणि एकूणच पाणी पुरवठा प्रणालीमधील पंप किंवा पाईप्स यांचा अतिरिक्त ताण टाळून प्रत्येकाला आवश्यक ते पाणी मिळते.

स्थिरपणे शहरी पाणी ड्रेनिज प्रणाली (SuDS) अंमलबद्दल

हिरवी वाढ बनाम पारंपरिक ड्रेनिज: मुख्य तुलना

स्थायी शहरी जल निचरा प्रणाली, किंवा संक्षिप्तपणे सुड्स, ही परंपरागत जल निचरा पद्धतींच्या तुलनेत पर्यावरणपूरक पर्याय आहे, ज्याचा मुख्य लक्ष केंद्र पर्यावरण संरक्षण आणि समुदायाचे कल्याण यांच्यावर आहे. परंपरागत जल निचरा प्रणाली ही पाणी जितके लवकर शक्य असेल तितके दूर करण्यावर लक्ष केंद्रित करते, परंतु सुड्स पूर्णपणे वेगळा दृष्टिकोन घेतात. हे पावसाच्या पाण्याचे स्थानिक पातळीवर व्यवस्थापन करतात, जसे की पाणी शोषून घेणारी फुटपाथ आणि छतावरील बागा यांसारख्या तंत्रांचा वापर करून. याचा परिणाम म्हणजे पाणी अधिक स्वच्छ होणे, कारण या प्रणाली नैसर्गिकरित्या प्रदूषक घटक फिल्टर करतात आणि ते मोठ्या जलमार्गांमध्ये पोहोचण्यापूर्वी निचरा मंद करतात. संशोधनात असे दिसून आले आहे की शहरी योजनांमध्ये हिरव्या जागा समाविष्ट केल्याने शहराच्या मुसळधार पावसाचा सामना करण्याची क्षमता खूप वाढते आणि वन्यजीवांच्या वसतीसाठीही अनुकूल वातावरण निर्माण होते. उदाहरणार्थ, लंडनमध्ये शहरातील विविध प्रकल्पांमध्ये सुड्सची अंमलबजावणी केल्यानंतर, स्थानिक ओहोट्या आणि नद्यांमध्ये पाण्याची गुणवत्ता नाटकीयरित्या सुधारली आणि पूर परिस्थितीची घटना कमी झाली.

वर्षाजलाचा शोध आणि भूजलाची पुनर्भरण पद्धती

शहराच्या पाणी पुरवठ्याच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी पावसाचे पाणी जमा करणे महत्वाची भूमिका बजावते. पावसाच्या पाण्याला पकडून त्याचा वापर पिण्यायोग्य पाण्याच्या गुणवत्तेची आवश्यकता नसलेल्या गोष्टींसाठी केला जातो. साठवणुकीची टाकी आणि सोख पिट सारखी साधी सिस्टम स्टॉर्म वॉटरचा वापर बागा किंवा बाथरूम फिक्सचर्ससाठी वळवतात, ज्यामुळे सामान्य पाणी पुरवठा प्रणालीवरील ताण कमी होतो. भूजल पुनर्पूर्तीचे तत्त्व समान आहे परंतु त्यामध्ये पाणी भूगतील साठवणुकीत परत भरण्यावर भर दिला जातो. यासाठी विशेष बेसिनचा वापर केला जातो ज्यामध्ये पाणी नैसर्गिकरित्या गाळले जाते किंवा रस्त्यांचा वापर केला जातो ज्यामध्ये पाणी वाहून जाण्याऐवजी छिद्रमय पदार्थ वापरले जातात. ज्या शहरांमध्ये या धोरणांची अंमलबजावणी केली जाते तेथे दीर्घकालीन परिणाम चांगले दिसतात कारण ते अपशिष्टात जाणारे पाणी पुन्हा वापरतात. अशा परिसराकडे पाहा जिथे हे नियमितपणे घडते तिथे पृष्ठभागाखाली उपलब्ध असलेल्या पाण्याच्या प्रमाणात बदल होताना दिसतातच पण त्या परिसरातील वनस्पती आणि वन्यजीव आवासाच्या एकूणच आरोग्यातही लक्षणीय सुधारणा दिसते.

ब्लूबेल्ट प्रोग्राम: प्रकृती-आधारित बाढ प्रबंधन

ब्लूबेल्ट कार्यक्रम हा शहरांमधील पूर समस्यांच्या निवारणासाठी निसर्गाच्या सहकार्याने अधिक चांगले निवारण करण्याचा प्रयत्न करतो. मूळात, या कार्यक्रमांमार्फत अस्तित्वात असलेल्या नैसर्गिक जल निचरा मार्गांचे संरक्षण केले जाते, ज्यामध्ये धबधबे आणि दलदलीचा समावेश होतो, जे वादळाचे पाणी वळवणे आणि प्रदूषक घटक फिल्टर करणे यासारख्या महत्त्वाच्या गोष्टी करतात. उदाहरणार्थ, स्टॅटन आयलंडमध्ये ही प्रणाली यशस्वीरित्या राबविण्यात आली आहे. तेथे पूर धोका खूप कमी झाला आहे आणि त्याचबरोबर वादळाच्या गटार बांधण्यापेक्षा खर्चही कमी झाला आहे. फक्त पूर रोखण्यापलीकडे, ब्लूबेल्ट प्रकल्प लोकांच्या समुदायांना अतिरिक्त फायदे देखील देतात. ते लोकांसाठी चालण्याची आणि आराम करण्याची जागा तयार करतात आणि स्थानिक वन्यजीवांच्या वाढीलाही प्रोत्साहन देतात. अशा संरक्षित भागात राहणारे लोक चांगल्या नैसर्गिक वातावरणात आणि बाहेर जाऊन आनंद घेण्याच्या अधिक संधी आढळतात, ज्यामुळे शहरी जीवन सर्वांसाठीच अधिक चांगले होते.

जलवायु सहिष्णुता पाण्याची आपूर्ती आणि ड्रेनिज नेटवर्क

अतिघटनांकरीता इंफ्रास्ट्रक्चर सुसंगत करणे

हवामान बदलांच्या परिस्थितीत आपल्या पाणी पुरवठा प्रणालीला अतिवृष्टीसारख्या वादळी हवामानाचा सामना करण्यासाठी तयार करणे आवश्यक आहे. वादळे आता जास्त तीव्र आणि वारंवार येत आहेत, त्यामुळे शहर योजकांनी पूर आणि सुका दुष्काळ या दोन्हीशी झुंजण्यासाठी आपली पायाभूत सुविधा मजबूत करणे आवश्यक आहे. न्यूयॉर्क शहराचा उदाहरण घ्या, तिथे वादळाच्या काळात पावसाचा तडाखा सहन करण्यासाठी ड्रेनेज प्रणालीमध्ये कोट्यवधी रुपयांची गुंतवणूक केली गेली आहे, ज्यामुळे रस्त्यांवरील पूरस्थिती कमी होते. राष्ट्रीय हवामान मूल्यमापन अहवालात देशातील बहुतांश विद्यमान पायाभूत सुविधा अत्यंत संवेदनशील आहेत हे नमूद केले आहे. याचा अर्थ देशभरातील स्थानिक संस्थांनी आपत्कालीन परिस्थिती ओढावण्यापूर्वीच अद्ययावत करण्याचा विचार सुरू करणे आवश्यक आहे.

तटीय शहरांच्या चुकीच्या: लवणीय पाणीच्या प्रवेशाचे रोकथाम

किनारपट्टीवरील शहरांना मीठाच्या पाण्यामुळे ताज्या पाण्याच्या स्त्रोतांवर प्रभाव पडतो, ज्यामुळे पाण्याची उपलब्धता आणि शुद्धता दोन्ही प्रभावित होते. समुद्राचे पाणी भूमिगत ताज्या पाण्याच्या साठ्यात गळती होण्याचे कारण सामान्यत: हे असे असते की लोक खूप पाणी काढतात किंवा समुद्रसपाटी नैसर्गिकरित्या वाढत राहते. अनेक स्थानिक संस्था यापासून रोखण्यासाठी वेगवेगळ्या पद्धती वापरत आहेत. काही भौतिक अडथळे बांधतात तर काही दररोज किती पाणी काढले जाते याचे नियंत्रण करतात. उदाहरणार्थ, सिंगापूरने काही चालाक पद्धती राबवल्या आहेत ज्यामुळे मीठाच्या पाण्याचे प्रदूषण खूप प्रमाणात कमी झाले आहे. पर्यावरण संरक्षण संस्थांनी केलेल्या अभ्यासानुसार, शहरांच्या पाणी पुरवठा प्रणालीची सुसंगतता राखण्यासाठी अशा प्रकारचे हस्तक्षेप तुलनात्मकरित्या चांगले काम करतात, अर्थातच अद्याप अनेक भागांमध्ये सुधारणांची गरज आहे.

फ्लड प्रोटेक्शन ऑफ वास्तूजल उपचार घर

पूर आल्यास घनदाटीकरण प्रक्रिया संयंत्रांना खर्‍या समस्यांना सामोरे जावे लागते, ज्यामुळे वातावरणाला आणि जाहीर आरोग्याला मोठ्या प्रमाणात धोका निर्माण होतो. देशभरातील शहरे आता पूर प्रभावित क्षेत्रांमधून संयंत्रांचे संरक्षण करण्यासाठी अडथळे उभारत आहेत आणि नवीन सुविधांच्या स्थापनेसाठी चांगली स्थाने निवडत आहेत. काही वर्षांपूर्वीच्या भयानक पुरानंतर ह्यूस्टनच उदाहरण घ्या. शहराने आपल्या घनदाटीकरण प्रणालीचे अपग्रेड करण्यासाठी उंच भिंती आणि महत्त्वाच्या उपकरणांभोवती चांगली ड्रेनेज व्यवस्था लावण्यासाठी लाखो डॉलर्स खर्च केले. स्थानिक अधिकार्‍यांचे म्हणणे आहे की गेल्या वर्षीच्या मुसळधार पावसादरम्यान या बदलांचे कार्यक्षमतेने काम झाले. राज्य एजन्सींच्या हवामान अहवालांमध्ये तज्ञांनी आधीच ओळखलेल्या गोष्टीची पुष्टी केली आहे: योग्य पूर संरक्षण हे फक्त चांगले नियोजन नाही तर आता आवश्यकता बनत आहे कारण अतिवृष्टीचे प्रमाण वाढत आहे. या खबरदारीचा अभाव असल्यास समुदायांना महत्त्वाच्या सेवा गमावण्याचा आणि भविष्यात महागडी साफसफाई करण्याच्या प्रक्रियेला सामोरे जाण्याचा धोका असतो.

पाणी उत्सर्जन व्यवस्था ऑप्टिमाइजेशनद्वारे

उगम जनसंख्येतील मागणी संचालन

शहरी भागांची वाढ होत आहे आणि त्यानुसार लोकांना पाण्याची गरज आतापेक्षा जास्त आहे. यामुळे शहरांना त्यांच्या पाणी गरजा टिकाऊपणे पूर्ण करण्यासाठी चांगल्या मार्गांचा शोध घ्यावा लागला आहे. काही ठिकाणी वापराच्या पातळीनुसार वेगवेगळे दर आकारणे आणि नागरिकांना पाणी बचत करण्याबाबत शिकवणारे शैक्षणिक कार्यक्रम चालवणे अशा पद्धतींनी यश मिळाले आहे. उदाहरणार्थ, मेलबर्न येथे त्या काळातील मोठ्या सुका काळात. त्यांनी जागृती अभियानांद्वारे नागरिकांना सहभागी करून घेतले आणि दक्ष उपकरणांसाठी सवलती देऊन पाण्याचा वापर खूप कमी केला. देशभरातील पाणी पुरवठा संस्थांनी इतरत्रही अशाच प्रकारचे निष्कर्ष नोंदवले आहेत, ज्यामध्ये काही शहरी भागांमध्ये सुमारे 20% कमी वापर झाल्याचे दिसून येते. हे आकडे स्पष्ट करतात की शहरांचा वेगाने विस्तार होत असताना पाणी व्यवस्थापनाबाबत पुढाकार घेणे किती महत्त्वाचे आहे.

वापराच्या कमीतीला वाढविण्यासाठी मीटरिंग नवीकरण

पाण्याच्या मीटर तंत्रज्ञानात नवीन विकास झाल्यामुळे अपव्यय कमी करणे आणि लोकांना पाणी अधिक जागरूकतेने वापरण्यास प्रोत्साहित करणे खूप महत्वाचे ठरले आहे. उदाहरणार्थ, स्मार्ट मीटर्सचा वापर केल्यास लोकांना त्यांच्या पाण्याच्या वापराची नेमकी माहिती मिळते, ज्यामुळे त्यांना अपव्यय करण्यापूर्वी पुन्हा विचार करण्याची संधी मिळते. या उपकरणांमुळे लीक्स लवकर ओळखल्या जातात, ज्यामुळे कुटुंब त्वरित दुरुस्ती करून पाणी आणि पैसे दोन्ही वाचवू शकतात. अशा मीटर्सचा वापर करणाऱ्या शहरांमध्ये सामान्यतः 15 ते 20 टक्क्यांची पाण्याच्या वापरात घट झाल्याचे दिसून आले आहे. या तंत्रज्ञानामुळे सामान्य वापरकर्त्यांना त्यांच्या सवयी बदलण्याची शक्ती मिळते, कारण आता ते अंदाजावर न जाता वास्तविक आकडेवारीचा आधार घेऊ शकतात. यामुळेच पाण्याच्या संवर्धनासाठी मीटर्समधील नवाचार वाढत्या प्रमाणात लोकप्रिय होत आहेत.

नगरपालिका प्रणालीत ग्रे पाणी पुनर्वापर

पुन्हा वापरलेले ग्रे वॉटर शहरी पाणी पुरवठ्याला अनेक फायदे देते आणि आपल्या मौल्यवान संसाधनांच्या व्यवस्थापनाच्या अधिक टिकाऊ पद्धती तयार करण्यात मदत करते. ग्रे वॉटरचा अर्थ असा की, आपण आधीच शॉवर घेणे किंवा सिंकमध्ये हात धुणे यासारख्या गोष्टींसाठी वापरलेले पाणी. योग्य उपचारांनंतर, हे पाणी प्यायल्यासारख्या दर्जाच्या पाण्याची आवश्यकता नसलेल्या गोष्टींसाठी पुन्हा सुरू ठेवले जाऊ शकते, उदाहरणार्थ बागा सिंचन किंवा शौचालय धुणे. फायदा? आम्ही ताजे पाणी वाचवतो तर सीव्हर प्रणालीवर कमी ताण येतो. अर्थात, अशा प्रणाली स्थापित करताना काही अडचणी असतात, मुख्यतः कारण क्षेत्रानुसार स्थानिक नियमांमध्ये खूप फरक असतो. काही ठिकाणी ग्रे वॉटर पुन्हा वापरण्याची कठोर नियम असतात. उदाहरणार्थ, लॉस एंजल्सचा विचार करा, त्यांनी काही वर्षांपूर्वी विशिष्ट अध्यादेशांनंतर ग्रे वॉटर प्रणाली अंमलात आणली, ज्यामुळे रहिवाशांसाठी स्वतःच्या प्रणाली बसवणे सोपे झाले. अधिक आणि अधिक शहरे दुष्काळाच्या काळात विशेषतः पाण्याचे संरक्षण गांभीर्याने पाहत असल्याने, ग्रे वॉटर पुनर्वापर पुढे जाणार्‍या पाण्याच्या व्यवस्थापनात महत्त्वाची भूमिका बजावण्यासाठी तयार आहे, तरी अंमलबजावणीचे प्रमाण स्थानिक सरकारच्या पाठिंब्यावर आणि जनतेच्या शिक्षणावर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून राहील.

अनुक्रमणिका